Yazar: Dr. Ahmet YILDIRIM – PhD
Vegan ve cruelty free farkı, iddianın neyi garanti ettiğinde yatar. Vegan, ürünün içeriğiyle ilgilidir: formülde ve üretimde hayvansal kaynaklı madde kullanılmamıştır. Cruelty free ise yöntemle ilgilidir: ürün ve bileşenleri geliştirilirken hayvan üzerinde test edilmemiştir. Bir ürün birini taşıyıp diğerini taşımayabilir; ikisini birden taşıması için iki ayrı doğrulama gerekir.
Danışanlarımızdan en sık duyduğumuz cümle “ürünümüz vegan, hayvan deneyi de zaten yapmıyoruz” oluyor. İki yarısı da doğru olabilir. Ama ikinci yarı, ilk yarının kanıtlarıyla ispatlanamaz; vegan dosyasındaki hiçbir belge, bir hammaddenin yıllar önce başka bir ülkede test edilip edilmediğini söylemez.
- Vegan ve cruelty free arasındaki fark: soru, kanıt ve zaman
- Dört durum, dört farklı etiket
- Hayvan deneyi tam olarak neyi kapsar?
- Etikete "hayvanlar üzerinde test edilmemiştir" yazmak serbest mi?
- Vegan logosu hayvan deneyi sorusunu ne kadar kapatır?
- İki iddia için tek dosya kurulabilir mi?
- Sıkça sorulan sorular
- İki iddiayı aynı tedarikçi formuyla toplayalım
Vegan ve cruelty free arasındaki fark: soru, kanıt ve zaman
| Vegan | Cruelty free | |
|---|---|---|
| Cevapladığı soru | Üründe ne var? | Ürün ve bileşenleri nasıl geliştirildi? |
| Baktığı zaman | Bugünkü formül | Sabit bir kesim tarihinden bugüne ve ileriye |
| Kanıtın ağırlığı | Formül, hammadde kaynak beyanı, gerektiğinde analiz | Yazılı politika, tedarikçi test beyanı, satış pazarları |
| Analizin rolü | Seçilmiş noktalarda doğrular | Rolü yok; testin yapılıp yapılmadığı üründen ölçülemez |
| Türkiye’de kozmetik iddiasının dayanağı | TİTCK iddialar kılavuzu, içermez iddiaları (Ek III) | Kozmetik Ürünler Yönetmeliği md. 23(3) |
| İddiayı bozan olay | Formüle hayvansal bir hammadde girmesi | Bir tedarikçinin yeni test yaptırması ya da hayvan deneyi isteyen bir pazara satış |
| Kimin fiiline bakılır | Ürünün kendisine | Şirkete, tedarikçilere ve onlar adına çalışan üçüncü taraflara |
Tablonun en az konuşulan satırı, iddiayı bozan olay. Vegan iddiası sizin elinizdeki bir dosyada bozulur ve reçeteyi değiştirmediğiniz sürece yerinde durur, oysa cruelty free iddiası sizin hiçbir şey yapmadığınız bir gün, bir tedarikçinizin başka bir pazar için yaptırdığı testle zayıflayabilir. Bu yüzden birincisinin bakımı formül değişikliği kontrolüyle, ikincisininki tedarikçi izlemesiyle yapılır.
Dört durum, dört farklı etiket
İki eksen birbirinden bağımsız; ürününüz aşağıdaki konumlardan birinde durur ve etikete yazabileceğiniz şey de bu konuma göre değişir.
| Durum | Örnek | Ambalajda kullanılabilecek iddia |
|---|---|---|
| Vegan ve cruelty free | Bitkisel bazlı, tedarik zinciri kesim tarihine göre doğrulanmış bir şampuan | İkisi de, iki ayrı dosyayla |
| Vegan, cruelty free değil | Hayvansal madde içermeyen ama bir bileşeni başka bir pazar için test edilmiş bir krem | Yalnızca vegan |
| Cruelty free, vegan değil | Hidrolize keratin içeren, tedarik zinciri doğrulanmış bir saç maskesi | Yalnızca cruelty free |
| İkisi de değil | Karmin içeren ve pigment tedarikçisi test kaydı veremeyen bir ruj | Hiçbiri |
Bize gelen başvurularda en sık gördüğümüz konum ikincisi. Üretici reçeteyi titizlikle temizlemiş, her hammadde için kaynak beyanını toplamış ve vegan dosyasını eksiksiz kurmuş, ama aynı tedarikçilere hammaddelerin test geçmişini hiç sormamış. Ambalajda iki iddiayı birden kullanmak istediğinde eksik çıkan şey yeni bir analiz değil, tedarikçilerden alınması gereken ikinci bir beyan oluyor.
Hayvan deneyi tam olarak neyi kapsar?
Cruelty free belgesi sayfamızda sabit kesim tarihini ve doğrulamanın adımlarını anlattık. Burada bir adım geri gidip “hayvan deneyi” ifadesinin kendisine bakmak istiyorum, çünkü üreticilerin çoğu onu yalnızca bitmiş ürüne yapılan bir test olarak düşünüyor.
Kozmetikte akla gelen testler güvenlilik değerlendirmesi için yapılanlar: deri ve göz tahrişi, deri hassasiyeti, sistemik toksisite. Bunların önemli bir kısmının bugün hayvansız karşılığı var ve OECD, deri hassasiyeti için hayvan kullanmayan tanımlı yaklaşımları 2021’de TG 497 kılavuzuyla kabul etti. Yeni bir formülün güvenliğini hayvan kullanmadan göstermek artık istisna değil.
Asıl karmaşa testin hangi amaçla yapıldığında başlıyor. Bir kozmetik bileşeni aynı zamanda bir kimyasal maddedir ve kimyasal mevzuatı, AB’de REACH, Türkiye’de KKDİK, maddeyi üreten ve taşıyan çalışanların güvenliği için ayrıca veri ister. AB Genel Mahkemesi Kasım 2023’te Symrise davalarında, güneş koruyucularda kullanılan iki UV filtresi, homosalat ve 2-etilheksil salisilat için Avrupa Kimyasallar Ajansı’nın REACH kapsamında istediği hayvan testlerini hukuka uygun buldu. Mahkemeye göre kozmetik tüzüğündeki yasak, kozmetik güvenlilik değerlendirmesi için yapılan testleri kapsıyor ve işçi güvenliği için istenen veri bu yasağın dışında kalıyor.
Dosyanıza yansıması şu: kozmetik mevzuatına tamamen uyan bir bileşen, başka bir mevzuatın gereği olarak hayvan üzerinde test edilmiş olabilir. Vegan dosyası bunu göremez. Cruelty free doğrulaması ise tam olarak bu soruyu sorar.
Etikete “hayvanlar üzerinde test edilmemiştir” yazmak serbest mi?
Türkiye’de bu sorunun cevabı Kozmetik Ürünler Yönetmeliği’nin 23. maddesinde duruyor. Sorumlu kişi ambalajda ya da ürünle ilgili dokümanlarda hayvan testi yapılmadığını belirtebilir, ama yalnızca imalatçı ya da tedarikçileri bitmiş üründe, prototipinde veya herhangi bir bileşende hayvan testi yapmamış ya da yaptırmamışsa. Formülde başkaları tarafından yeni bir kozmetik ürün geliştirmek amacıyla hayvan üzerinde test edilmiş bir bileşen de bulunmamalı.
Danışanlarımızın çoğu bu ifadeyi, yasak nedeniyle herkesin kullanabileceği bir cümle sanıyor. Değil. Yasak sizin bugünkü fiilinizi bağlıyor; beyan ise tedarikçilerinizi ve bileşenlerin geçmişini de içine alıyor ve uzun süredir piyasada olan bir hammadde için bu geçmişi tedarikçiden yazılı beyan almadan belgelemek mümkün olmuyor.
Maddenin dikkat çeken bir boşluğu da var. Metin, başkalarının yaptığı testlerden yalnızca kozmetik geliştirme amaçlı olanları sayıyor; az önce anlattığımız kimyasal mevzuatı testleri bu tanımın içinde açıkça yer almıyor. Şemalar ise amaca göre ayrım yapmıyor. Vegan Society’nin kriteri herhangi bir ülkede yasal zorunluluk olarak yapılan testleri de açıkça sayıyor, Leaping Bunny de tedarikçinin dünyanın herhangi bir yerinde taraf olduğu testi başvuruda ve yıllık yenilemede tespit etmeyi hedefliyor. Dolayısıyla yasal beyanı kullanabildiğiniz bir ürün, bir cruelty free şemasının sorusunu geçemeyebilir.
Vegan logosu hayvan deneyi sorusunu ne kadar kapatır?
Vegan şemalarının çoğu kriterlerine hayvan deneyi şartını da eklediği için “vegan logomuz var, cruelty free’ye ayrıca gerek yok” düşüncesi anlaşılır, ama şartın kapsamına yakından bakmak gerekiyor.
Vegan Society’nin Vegan Trademark standardı, ürünün ve bileşenlerinin geliştirilmesinde ya da üretiminde hayvan üzerinde hiçbir test yapılmamış olmasını istiyor. Aynı cümle bu şartı şirketin kendi girişimiyle, şirket adına ya da şirketin etkin kontrolündeki taraflarca yapılan testlerle sınırlıyor. Standart metninde sabit bir kesim tarihi de yer almıyor.
Bu, kontrolünüz dışındaki bir tedarikçinin kendi kararıyla yaptırdığı bir testin vegan şartının dışında kalabileceği anlamına geliyor. Cruelty free şemalarının farkı tam burada: sabit kesim tarihi ve tedarikçi izleme sistemiyle, sizin yönetmediğiniz halkaları da dosyaya katıyorlar. İki logo aynı soruyu farklı derinlikte cevaplıyor.
İki iddia için tek dosya kurulabilir mi?
Kurulabilir ve çoğu zaman en verimli yol da bu. Vegan dosyası için tedarikçinize zaten her hammaddenin kaynağını soruyorsunuz. Aynı formun ikinci sayfasına hammaddenin test geçmişini, sabit kesim tarihinize göre beyanı ve kimyasal mevzuatı kapsamında hayvan testine konu olup olmadığını eklemek, tedarikçiye ikinci kez gitmekten çok daha hızlı sonuç veriyor. Kozmetikte hangi hammaddenin hangi kaynak beyanını gerektirdiğini kozmetikte vegan doğrulaması yazımızda tablo hâlinde topladık.
Ayrı tutulması gereken şey iki dosyanın güncellenme nedeni. Vegan dosyası formül değiştiğinde açılır: yeni bir hammadde, yeni bir parfüm kodu, yeni bir renk tonu. Cruelty free dosyası ise formül hiç değişmese de açılabilir, örneğin tedarikçi değiştiğinde, yeni bir pazara satış başladığında ya da yıllık yenileme beyanları toplanırken. Değişiklik kontrol prosedürünüzde bu iki tetikleyiciyi ayrı satırlar olarak yazmanızı öneriyoruz.
Gıda üreticileri için tablo biraz farklı. Gıdada cruelty free iddiası nadiren kullanılıyor, ama vegan şemalarının hayvan deneyi şartı gıda ürünlerine de uygulanıyor. Vegan belgesi başvurusunda bu şartı dosyanın kenar notu olarak değil, ayrı bir beyan kalemi olarak hazırlamak sürprizleri önlüyor.
Sıkça sorulan sorular
İki iddiayı aynı tedarikçi formuyla toplayalım
Formülünüzü ve tedarikçi listenizi paylaşın. Hangi hammadde için kaynak beyanı, hangisi için test beyanı gerektiğini, vegan sertifikası sürecinin ve cruelty free doğrulamasının aynı soru formuyla nasıl yürütüleceğini birlikte netleştirelim. İki ailenin ortak denetim mantığını yokluk beyanı belgeleri rehberinde topladık.
M&A Belgelendirme ve Mühendislik Hizmetleri
Cevizlidere Mah. 1246/1 Sk. No:3/17 Paradise Rezidans, Çankaya / Ankara
Telefon: +90 312 512 60 69
WhatsApp: +90 542 552 01 82
E-posta: info@mabelgelendirme.com
Teklif formu için iletişim sayfamıza geçin
Kaynaklar: Kozmetik Ürünler Yönetmeliği (RG 08.05.2023, 32184 mükerrer), md. 21 ve 23 · Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu, Kozmetik Ürünlerin İddialarına İlişkin Kılavuz (KÜD-KLVZ11, Rev. 06, 08.10.2024), Ek III · The Vegan Society, Vegan Trademark Standards · Leaping Bunny Program, REACH açıklaması · AB Genel Mahkemesi, T-655/20 ve T-656/20, Symrise AG / ECHA, 22.11.2023 · OECD, Test Guideline No. 497: Defined Approaches on Skin Sensitisation (2021)
