Yazar: Dr. Ahmet YILDIRIM – PhD
Vegan kozmetik belgelendirmesi, bir kozmetik ürünün formülünde ve üretiminde hayvansal kaynaklı madde kullanılmadığını bağımsız olarak doğrular. Gıdadaki vegan belgesiyle aynı amaca hizmet eder, ama dört noktada ayrılır: riskli hammaddeler farklıdır, INCI adı kaynağı göstermez, analiz daha az şey söyler ve Türkiye’de iddianın kanıtı ürün bilgi dosyasına ve ÜTS’ye girer.
Gıdada vegan belgesi almış bir üretici kozmetik tarafına geçtiğinde genellikle işin yarısının bittiğini düşünüyor. Dosyanın mantığı gerçekten aynı. Ama gıdada sorun çıkarmayan iki alışkanlık, etiketteki adla yetinmek ve analiz raporuna güvenmek, kozmetik dosyalarında en sık takıldığımız iki yer.
- Gıdada vegan ile kozmetikte vegan arasındaki farklar
- INCI adı kaynağı söylemiyor
- Parfüm ve hazır karışımlar: listede görünmeyen bileşenler
- Türkiye'de vegan kozmetik iddiası: TİTCK kılavuzu ne diyor?
- Analiz kozmetikte neyi gösterir, neyi gösteremez?
- Üretim hattında gıdadan farklı olan ne?
- Sıkça sorulan sorular
- Kozmetik formülünüz için vegan dosyasını birlikte kuralım
Gıdada vegan ile kozmetikte vegan arasındaki farklar
| Gıda | Kozmetik | |
|---|---|---|
| Türkiye’de iddiayı düzenleyen metin | TGK Etiketleme Kılavuzu, Bölüm 12 (Tarım ve Orman Bakanlığı) | Kozmetik Ürünlerin İddialarına İlişkin Kılavuz, Ek III (TİTCK) |
| Etiketteki bileşen adı | Gıda adı, katkı adı veya E numarası | INCI adı |
| Ad, kaynağı gösteriyor mu? | Kısmen | Hayır; gliserin, squalane ve sodyum hiyalüronat kaynaktan bağımsız aynı adla yazılır |
| Tipik riskli hammadde | Jelatin, peynir mayası, E120, lizozim | Lanolin, balmumu, karmin, guanin, kolajen, keratin |
| Kanıtın durduğu yer | İşletmenin kendi kayıtları | Ürün bilgi dosyası; “içermez” ifadesinde ayrıca ÜTS’ye analiz raporu |
| Uluslararası tanım standardı | ISO 23662:2021 | Yok |
| Hayvan deneyi | Şemaların ek kriteri | Türkiye’de yönetmelikle yasak; şemalar tedarik zinciri beyanı istiyor |
| Ürün varyantı | Tarif çoğunlukla sabit | Renk serisinde her ton ayrı formül |
Tablonun son satırı küçük görünüyor ama dosya hazırlığında en çok zaman alan kalem bu. Otuz tonluk bir ruj serisi düşünün. Karmin bu tonların dördünde bulunuyorsa, vegan iddiası seriye değil yalnızca kalan yirmi altı tona verilebilir ve ambalaj tasarımının da bu ayrımı taşıması gerekir.
Tanım tarafında da kozmetik gıdanın gerisinde. Vegan ve vejetaryen gıdalar için uluslararası bir tanım standardı var, ISO 23662:2021, ama kapsamı yalnızca gıda ve gıda bileşenleri. Kozmetikte bunun karşılığı olan bir standart bulunmadığı için ölçüt, seçtiğiniz şemanın kriter metni ve Türkiye’de TİTCK’nin iddialar kılavuzu oluyor.
INCI adı kaynağı söylemiyor
Kozmetik etiketindeki içerik listesi INCI adlarıyla yazılır ve INCI bir maddenin kimyasal kimliğini tanımlar, nereden geldiğini değil; bu yüzden zeytinden elde edilen squalane ile köpekbalığı karaciğerinden elde edilen squalane etikette aynı kelimeyle görünür.
| INCI adı | Ne olduğu | Olası kaynak | Vegan dosyada |
|---|---|---|---|
| Lanolin | Yün yağı | Koyun yününün yıkanması | Hayvansal; vegan formülde yeri yok |
| Cera Alba (Beeswax) | Balmumu | Bal arısı | Hayvansal; candelilla ve karnauba mumu karşılığı |
| CI 75470 (Carmine) | Kırmızı renklendirici | Koşnil böceği | Hayvansal; ton bazında kontrol |
| CI 75170 (Guanine) | Sedefli parlaklık | Balık pulu | Hayvansal; mika bazlı sedef pigmentleri karşılığı |
| Squalane / Squalene | Yumuşatıcı yağ | Zeytin, şeker kamışı veya köpekbalığı karaciğeri | Tedarikçiden kaynak beyanı |
| Sodium Hyaluronate | Hiyalüronik asit tuzu | Çoğunlukla bakteriyel fermantasyon; eski kaynağı horoz ibiği | Kaynak ve üretim yöntemi beyanı |
| Hydrolyzed Collagen, Keratin, Elastin | Protein türevleri | Hayvan dokusu, yün, tüy | Hayvansal |
| Sericin, Hydrolyzed Silk | İpek proteini | İpek böceği | Hayvansal |
| Snail Secretion Filtrate | Salyangoz salgısı | Salyangoz | Hayvansal |
| Chitosan | Film oluşturucu | Kabuklu deniz canlısı veya mantar | Kaynak beyanı |
| Cholecalciferol | D3 vitamini | Çoğunlukla lanolin; likenden de üretilir | Kaynak beyanı |
| Shellac | Oje ve maskara bağlayıcısı | Lak böceği salgısı | Hayvansal |
| Sodium Tallowate | Sabun bazı | Sığır iç yağı | Hayvansal; Sodium Palmate, Sodium Olivate karşılığı |
| Glycerin, Stearic Acid, Cetyl Alcohol | Nemlendirici, kıvam verici | Bitkisel yağ veya hayvansal iç yağı | Tedarikçi beyanı; analizle ayrılmaz |
En çok sorulan hammadde lanolin. Lanolin, koyun yününün yıkanmasıyla ayrılan yün yağıdır ve hayvan öldürülmeden elde edilir, bu yüzden vejetaryen şemalar onu kabul ederken vegan şemalar etmez. Aynı ayrımı balmumu ve bal için vegan ve vejetaryen belgesi arasındaki farkı anlatırken de görmüştük.
Tablonun son satırı ise ayrı bir sorun. Gliserin, stearik asit ve setil alkol bitkisel yağdan da hayvansal iç yağından da üretilebiliyor ve rafine edildikten sonra iki ürün kimyasal olarak aynı. Burada belirleyici olan analiz değil, tedarikçinin üretim yöntemini anlatan yazılı beyanı.
Parfüm ve hazır karışımlar: listede görünmeyen bileşenler
Kozmetik formülünde iki kalem INCI listesinde tek satır olarak görünür ama arkasında onlarca madde barındırır.
Birincisi parfüm. Etikette yalnızca “Parfum” yazar, kompozisyon parfüm evinin ticari sırrıdır ve size hiçbir zaman tam olarak gelmez. Misk, amber ya da kastoryum gibi hayvansal kökenli koku maddeleri bugün nadiren kullanılıyor, ama nadir olması bir vegan dosyasında kanıt yerine geçmiyor. Parfüm evinden istenecek şey firmanın genel politika yazısı değil, kullandığınız koku kodu için ayrı bir vegan uygunluk beyanıdır.
İkincisi ticari adla satılan hazır karışımlar. Tedarikçiden tek bir ürün adıyla aldığınız bir aktif madde çoğu zaman taşıyıcı, koruyucu ve stabilizan içeren bir karışımdır ve formülünüze birkaç INCI satırı olarak girer. Gıdadaki aroma taşıyıcısı sorununun kozmetikteki karşılığı bu. Tedarikçinin teknik föyündeki INCI dökümünü isteyin, sonra her bileşen için kaynağı ayrı ayrı sorun.
Dosya incelemelerinde eksik çıkan beyanların çoğu bu iki kalemden geliyor.
Türkiye’de vegan kozmetik iddiası: TİTCK kılavuzu ne diyor?
Gıdada vegan ifadesinin kuralları Tarım ve Orman Bakanlığı’nın etiketleme kılavuzunda duruyor. Kozmetikte muhatap farklı: Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. Kurumun Kozmetik Ürünlerin İddialarına İlişkin Kılavuzu, son revizyonu 8 Ekim 2024 tarihli, her iddiayı altı ortak kritere bağlıyor: yasal uyumluluk, doğruluk, destekleyici kanıtlar, dürüstlük, adalet ve bilgiye dayalı karar verme.
Vegan ürünler kılavuzda içermez iddialarına ayrılmış ekte geçiyor. Kullanılabilir örnekler arasında “veganlara yönelik ürünlerde hayvansal kaynaklı maddeler içermez” ifadesi sayılıyor. Aynı ek, içermez iddiaları için bir şart koyuyor: ürün bildirimi sırasında, ISO/IEC 17025 standardına uygun çalışan bir laboratuvardan alınmış ve söz konusu maddelerin üründe bulunmadığını gösteren bir analiz raporunun Ürün Takip Sistemi’ne yüklenmesi gerekiyor.
Bunun pratikteki anlamı şu: ambalajda bu iddia varsa, analiz raporu ürün piyasaya çıkmadan, bildirim aşamasında hazır olmalı.
Burada kılavuzun cevap vermediği bir soru var. “Hayvansal kaynaklı maddeler” tek bir madde değil, bir sınıf ve onu tek seferde tarayan bir analiz bulunmuyor; kılavuz hangi yöntemin kullanılacağını da söylemiyor. Bizim önerdiğimiz yol, analiz kapsamını formülün kendi risk listesine göre kurmak. Rapor neye bakıldığını açıkça yazmalı, neye bakılmadığını ise dosyadaki tedarikçi beyanları kapatmalı.
İkinci açık soru, ambalajda yalnızca “vegan” kelimesi ya da bir şema logosu bulunduğunda bu şartın uygulanıp uygulanmadığı. Kılavuz “vegan” kelimesinin kendisi için ayrı bir kullanım kuralı koymuyor. Tüketici açısından vegan ifadesi zaten hayvansal madde içermediği anlamına geldiğinden, dosyayı bu şart varmış gibi hazırlamak en az riskli yol olarak görünüyor; tereddüt varsa bildirimden önce Kurum’un görüşünü almak mümkün.
Kılavuz bir şeyi daha istiyor: sorumlu kişi, iddiayı doğrulayan verileri ürün bilgi dosyasının ilgili bölümlerinde sunmalı. Yani vegan dosyanız ayrı bir klasör değil, ürün bilgi dosyasının parçası. Gıdada bunun bir karşılığı yok ve kozmetiğin işinizi kolaylaştırdığı tek nokta da burası, çünkü kanıtı koyacağınız yer zaten tanımlı.
Analiz kozmetikte neyi gösterir, neyi gösteremez?
| Formüldeki risk | Analiz | Ne gösterir | Sınırı |
|---|---|---|---|
| Protein türevleri (kolajen, keratin, ipek) | Hayvansal DNA taraması, tür tayini | Hammaddede hangi türün DNA’sı bulunduğu | Yoğun işlem görmüş türevlerde sonuç vermeyebilir |
| Kırmızı ve pembe tonlar | Renklendirici analizi (HPLC) | Karminik asidin varlığı | Yalnızca karmini arar |
| Yağ fazı | Sterol profili (gaz kromatografisi) | Kolesterol ve lanosterol gibi hayvansal steroller | Rafine yağ asidi ve yağ alkollerinde iz bırakmayabilir |
| Gliserin, stearik asit, setil alkol | Rutin bir analizle ayrılamaz | — | Kanıt tedarikçi beyanı |
Tablodan çıkan sonuç, ikinci bölümdeki INCI listesinin tersten okunuşu. Kaynağı adından anlaşılmayan hammaddelerin önemli bir kısmı analizle de anlaşılmıyor. Kozmetikte vegan doğrulamasının ağırlığı bu yüzden gıdadakinden daha fazla belgeye kayıyor ve analiz, belgelerin doğru olduğunu seçilmiş noktalarda sınayan bir kontrol olarak çalışıyor.
Bu, analizin gereksiz olduğu anlamına gelmiyor. Az önce anlattığımız ÜTS şartı nedeniyle Türkiye’de analiz, kozmetikte gıdadakinden daha erken ve daha resmî bir adım. Değişen şey analizin taşıdığı yük: iddiayı tek başına kanıtlamıyor, dosyanın geri kalanının tutarlı olduğunu gösteriyor.
Üretim hattında gıdadan farklı olan ne?
Ortak denetim omurgasını anlatırken çapraz bulaşmayı gıdanın en ağır adımlarından biri olarak ele almıştık, oysa kozmetikte bu adım daha hafif ve ağırlık hammadde ile parfüm dosyasına kayıyor. Lanolinli bir kremle vegan bir kremi aynı emülsiyon kazanında üretiyorsanız sizden beklenen, üretim sırasının planlanmış ve temizliğin kayıtlı olması. Kozmetik GMP ve ISO 22716 düzeni kurulu bir tesiste bu kayıtlar zaten tutuluyor; çoğu zaman mevcut temizlik kaydına ürün sırasını eklemek yetiyor.
Gıdada hiç karşılığı olmayan bir fark daha var. Vegan şemaların çoğu kozmetikte hayvan deneyi yapılmamasını da şart koşuyor. Türkiye’de kozmetik ürünler ve bileşenleri üzerinde hayvan deneyi Kozmetik Ürünler Yönetmeliği’nin 21. maddesiyle zaten yasak, dolayısıyla tesisin kendi tarafı kendiliğinden sağlanıyor. Açık kalan, hammaddenin tedarik zincirinde geçmişte ya da başka pazarlar için yapılmış testler; bu tarafın nasıl doğrulandığını cruelty free belgesi sayfamızda ayrıca ele aldık.
Sıkça sorulan sorular
Kozmetik formülünüz için vegan dosyasını birlikte kuralım
INCI listenizi, hammadde tedarikçilerinizi ve parfüm kodlarınızı paylaşın. Hangi hammadde için hangi beyanın gerektiğini, analiz kapsamının nasıl kurulacağını ve vegan sertifikası sürecinin ürün bilgi dosyanıza nasıl bağlanacağını birlikte netleştirelim. Gıda ve kozmetik tarafını birlikte yürüten üreticiler için iki ailenin ortak noktalarını yokluk beyanı belgeleri rehberinde topladık.
M&A Belgelendirme ve Mühendislik Hizmetleri Cevizlidere Mah. 1246/1 Sk. No:3/17 Paradise Rezidans, Çankaya / Ankara Telefon: +90 312 512 60 69 WhatsApp: +90 542 552 01 82 E-posta: info@mabelgelendirme.com
Teklif formu için iletişim sayfamıza geçin
Kaynaklar: Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu, Kozmetik Ürünlerin İddialarına İlişkin Kılavuz (KÜD-KLVZ11, Rev. 06, 08.10.2024), Ek III: İçermez İddiaları · Kozmetik Ürünler Yönetmeliği (RG 08.05.2023, 32184 mükerrer), md. 21 · ISO 23662:2021, Definitions and technical criteria for foods and food ingredients suitable for vegetarians or vegans and for labelling and claims · Tarım ve Orman Bakanlığı, TGK Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu (Rev. 002, 10.03.2026), Bölüm 12
