Yazar: Dr. Ahmet YILDIRIM – PhD
Vejetaryen belgesi, ürünün et, balık ve kesim yan ürünü içermediğini doğrular; süt, yumurta ve bal gibi canlı hayvandan elde edilen ürünlere izin verir. Vegan belgesi bunların hiçbirine izin vermez. Fark yalnızca içerikte kalmaz. Türkiye’de etiket kuralları, çapraz bulaşma yönetimi ve şema seçimi de bu iki belgede birbirinden ayrılır.
Danışanlarımızın bu konudaki ilk sorusu genellikle aynı: “Vegan belgesi alırsam vejetaryeni de kapsamış olmaz mıyım?” Kapsarsınız, çünkü vegan bir ürün aynı zamanda vejetaryendir. Ama ürün gamınızda tek bir süt ya da yumurta içeren ürün varsa, o ürün için vegan belgesi hiçbir zaman seçenek olmaz ve vejetaryen belgesi o noktada tek kapı hâline gelir.
Vejetaryen ile vegan arasındaki çizgi nereden geçiyor?
Aşağıdaki tablo, vejetaryen etiketi sunan iki yaygın şemanın kendi kriter metinlerine dayanıyor: V-Label ve İngiltere’deki Vegetarian Society. İkincisi Vegan Society ile karıştırılmamalı; ikisi ayrı kuruluşlar ve Vegan Society yalnızca vegan ürünleri kaydediyor.
| Vejetaryen (V-Label) | Vejetaryen (Vegetarian Society) | Vegan | |
|---|---|---|---|
| Et, balık, deniz ürünleri | ✗ | ✗ | ✗ |
| Kesim yan ürünleri (jelatin, hayvansal yağ, kemik) | ✗ | ✗ | ✗ |
| Hayvansal peynir mayası | ✗ | ✗ | ✗ |
| Süt ve süt ürünleri | ✓ | ✓ | ✗ |
| Yumurta | ✓ kafes yumurtası hariç | ✓ yalnız serbest gezen (free-range) yumurta | ✗ |
| Bal, balmumu | ✓ | ✓ | ✗ |
| Propolis | ✓ | Kriterde ayrıca anılmıyor | ✗ |
| Lanolin (yün yağı) | ✓ | ✓ | ✗ |
| Gerçek karmin (E120) | ✗ hayvan öldürülerek elde edilen renklendirici | Böcek yasak; karmin ayrıca anılmıyor | ✗ |
| Şellak (E904) | Kriterde ayrıca anılmıyor | ✗ | ✗ |
Tablonun ilk üç satırı iki şemada aynı. Fark, alt satırlarda ve özellikle böcek kaynaklı maddelerde ortaya çıkıyor. Vegetarian Society şellakı vejetaryen üründe açıkça yasaklıyor; V-Label ise hayvanı öldürerek elde edilen renklendiricileri yasaklıyor, şellakı ayrıca anmıyor. Dragelerinde ya da meyve kaplamasında E904 parlatıcı kullanan bir şekerleme üreticisi için bu ayrıntı, hangi şemaya başvuracağını tek başına belirleyebilir.
Yumurta satırı da düşündüğünüzden ağır. İki şema da kafes yumurtasını vejetaryen etikette kabul etmiyor, bu yüzden yumurtalı makarna, kek ya da mayonez üreten bir tesis, yumurta tedarikçisinin üretim sistemini belgeleyemiyorsa vejetaryen belgesine de ulaşamaz.
Vejetaryen belgesinde en sık takılınan yer: peynir mayası
Bize gelen vejetaryen başvurularında dosyayı en çok bekleten kalem, beklenmedik biçimde peynir. İki şema da hayvansal şirdenle (buzağı midesinden elde edilen maya) üretilmiş süt ürünlerini vejetaryen saymıyor; mikrobiyal ya da bitkisel maya kullanılan peynir ise vejetaryen etikete girebiliyor.
Sorun şu ki peynir çoğu zaman bir bileşen olarak gelir ve maya bilgisi tedarikçinin teknik veri formunda yazmaz. Pizza, börek, kraker, hazır sos ya da peynirli atıştırmalık üreten bir firma, kullandığı her peynir için mayanın kaynağını yazılı olarak tedarikçisinden almadıkça dosyasını kapatamaz.
Aynı mantıkla iki kalem daha soruluyor. Peynirde koruyucu olarak kullanılan lizozim (E1105) yumurta akından elde edilir; vejetaryen üründe sorun değildir ama ürünü vegan olmaktan çıkarır. Mono- ve digliseritler (E471) ise bitkisel olabildiği gibi hayvansal yağdan da üretilebilir ve hayvansal kaynaklı olduğunda bir kesim yan ürünüdür. Etiket aynı kodu gösterir; aradaki fark yalnızca tedarikçi beyanında görünür.
Vegan belgesi sayfamızda hayvansal kaynaklı gizli bileşenleri ayrıca listelemiştik. Vejetaryen tarafında liste daha kısa, ama yukarıdaki üç kalemin her biri bir tedarikçi yazışması demek.
Türkiye’de etiket kuralları artık vegan ve vejetaryeni ayırıyor
Bu konuda üreticilerin çoğunun haberdar olmadığı bir gelişme var. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu, Kasım 2024’ten bu yana vegan ve vejetaryen ifadelerinin kullanımına ayrı bir bölüm ayırıyor ve bu bölüm Mart 2026’da güncellendi. Bakanlığın duyurduğu uyum tarihi 31 Aralık 2026.
Kılavuzun çıkış noktası şu: bu ürünlerin reklamı ve sunumu, hayvansal kökenli gıdaların ikamesi algısı yaratılarak özendirici biçimde yapılamaz. Bunun etikete yansıması vegan ile vejetaryende farklı ve bence belge seçiminden önce bilinmesi gereken asıl kısım bu.
| İfade | Vejetaryen ürün | Vegan ürün | Kılavuz |
|---|---|---|---|
| “Vejetaryenler / Veganlar için uygundur” | ✓ | ✓ | 12.1 |
| Süt ürünü adı (peynir, tereyağı, yoğurt vb.) | ✓ ürün gerçekten içeriyorsa | ✗ Hindistan cevizi sütü hariç | 12.4 · 12.5 |
| Et ve et ürünlerine ait gıda adları | ✗ | ✗ | 12.6 |
| Bitkisel / vegan / vejetaryen + köfte, sosis, salam, nuget, burger, ızgara | ✓ | ✓ | 12.7 |
| Hayvansal bileşenli ürünlerin coğrafi işaretli veya geleneksel adları | ✗ | ✗ | 12.8 |
| “… tadında”, “… lezzetinde” (et tadında, tereyağı lezzetinde gibi) | ✗ | ✗ | 12.9 |
| “… aromalı” (adın yanında, en fazla aynı punto, görselsiz) | ✓ | ✓ | 12.10 |
| Bitkisel içecekte “süt” | ✗ → “içecek” | ✗ → “içecek” | 12.11 |
| Bitkisel içecekte “Süt ve süt ürünü içermez” | ✗ | ✗ | 12.11 |
En büyük fark ikinci satırda. İçinde gerçekten peynir bulunan vejetaryen bir üründe peynir ifadesi kullanılabilir, çünkü kılavuz vejetaryen üründe yalnızca içerikte olmayan hayvansal gıdaların adını yasaklıyor. Vegan üründe ise süt ürünlerine ait hiçbir ad kullanılamıyor; ad, marka ve görselin peynir algısı yaratmaması gerekiyor.
Aroma satırı da örnekle daha iyi anlaşılıyor. Kılavuz “Peynir Aromalı Vegan Kraker” kullanımına izin veriyor, “Vegan Peynir Aromalı Kraker” kullanımına vermiyor. Kelimeler aynı, sıra farklı; okurun ilk algıladığı şey peynir olmamalı.
Ürününüz et ya da süt ürününe şekil veya kullanım bakımından benziyorsa bir kural daha devreye giriyor. “Vejetaryenler/Veganlar için uygundur” ifadesi temel görüş alanında, arka planla kontrast oluşturacak biçimde ve en az ürün adı kadar büyük puntoyla yazılmalı. Ambalaj tasarımı hâlâ masadaysa bu satırı tasarımcınıza bugün iletmenizi öneririm.
İhracat yapanlar için bir ayrıntıyı da eklemek isterim. Kılavuz, etikette Türkçe dışındaki dillerde verilen bilgilerin de bu kurallara aykırı olamayacağını söylüyor. Yurt içinde de satılan bir ürünün İngilizce yüzünde “vegan cheese” yazması, Türkçe yüzünü kurala uygun yazmış olmanızı geçersiz kılabilir.
Çapraz bulaşma iki yönlü çalışıyor
Ortak denetim omurgasında çapraz bulaşma adımının her belgede başka bir fiziğe dayandığını göstermiştik. Burada aynı adım iki yöne çalışıyor.
Vejetaryen bir hatta tehdit et, balık ve kesim yan ürünleridir. Vegan bir hatta ise tehdit süt ve yumurtadır.
Bu fark ilk bakışta simetrik görünür ama değildir, çünkü süt ve yumurta aynı zamanda etiket mevzuatının alerjen listesinde yer alır. Vegan hatta yaşanan bir bulaşma, vejetaryen hattakinden farklı olarak doğrudan bir gıda güvenliği meselesine dönüşebilir.
Kılavuz bu konuda da açık. İyi üretim uygulamalarının gerektirdiği önlemler alındığı hâlde hayvansal kökenli bir bileşenin istem dışı ve kaçınılmaz olarak bulaşması, ürünün vejetaryen ya da vegan olarak tanımlanmasına engel değil. “İz miktarda … içerebilir” türü bir uyarı ise yalnızca kapsamlı bir risk değerlendirmesi sonucunda bulaşmanın kaçınılmaz olduğu görülürse, isteğe bağlı olarak eklenebiliyor.
Sahada sık gördüğümüz hata, bu uyarıyı bir tür sigorta gibi her ambalaja basmak. Kılavuzun dili bunun tersini söylüyor: uyarı bir risk değerlendirmesinin sonucu olmalı, onun yerine geçmemeli.
Şemaların tutumu da bu çizgide. Vegan Society, Vegan Trademark taşıyan bir ürünün “süt içerebilir” uyarısı da taşıyabileceğini açıkça yazıyor ve vegan işaretinin alerji yönetimi için tek başına güvenilmemesi gerektiğini vurguluyor. V-Label’ın %0,1’lik istenmeyen iz sınırı da aynı gerçeği kabul ediyor: sıfır hedeflenir, ama tolerans tanımlıdır.
Hangi belgeyi almalısınız?
Kararı belirleyen şey ürün gamınızın en hayvansal ürünü. Tamamı bitkisel bir gamda vegan belgesi yeterli, çünkü vejetaryen tüketiciyi de kapsıyor ve ayrıca vejetaryen belgesi almanın bir karşılığı yok.
Süt, yumurta ya da bal içeren tek bir ürününüz bile varsa durum değişiyor. Bu durumda en pratik yol iki etiketi aynı çatı altında sunan bir şemayla ilerlemek; V-Label bunu yapıyor ve bitkisel ürünleriniz vegan, süt ve yumurtalı ürünleriniz vejetaryen etiketiyle aynı lisans yapısında kalabiliyor. İngiltere’ye satıyorsanız Vegetarian Society’nin vejetaryen işareti de seçenek, ama şellak ve yumurta kurallarının daha katı olduğunu hesaba katın.
Üç şemanın lisans yapısı, kontrol yöntemi ve yenileme takvimi arasındaki farkları V-Label, Vegan Society ve EVE Vegan karşılaştırmasında ayrıntılı anlattık; vejetaryen tarafını düşünüyorsanız oradaki tabloyu bu yazıdakiyle birlikte okumanızı öneririm.
Bir şeyi de netleştireyim. Bakanlık kılavuzu, ürününüz belgeli olsun ya da olmasın, etikette “vegan” ya da “vejetaryen” kelimesini kullanan herkesi bağlıyor. Belge ise o kelimenin arkasını doldurduğunuzu gösteren bağımsız kanıt. Biri diğerinin yerine geçmiyor; belge ile mevzuat beyanı arasındaki farkı yokluk beyanı belgeleri rehberinde ayrıca anlattık.
Sıkça sorulan sorular
M&A Belgelendirme ve Mühendislik Hizmetleri Cevizlidere Mah. 1246/1 Sk. No:3/17 Paradise Rezidans, Çankaya / Ankara
Telefon: +90 312 512 60 69 WhatsApp: +90 542 552 01 82 E-posta: info@mabelgelendirme.com
Teklif formu için iletişim sayfamıza geçin
Kaynaklar: Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu (ilk yayım 26.11.2024, Rev. 002 – 10.03.2026), Bölüm 12 · V-Label Kriterleri (INT-V-Label-Criteria-V02.02, 20.01.2025) · The Vegetarian Society, Trademark Criteria · The Vegan Society, Allergen vs Vegan Labelling (11.05.2021) · Food and Drink Federation, Guidance on ‘Allergen’-Free and Vegan Claims (gözden geçirme Ağustos 2023)
