Glutensiz Beyanı İçin Güncel Yasal Durum: 2012/4 Kalktı, Şimdi Ne Geçerli?

Yazar: Dr. Ahmet YILDIRIM – PhD

Glutensiz, Türkiye’de son tüketiciye sunulduğu hâliyle kilogramında en fazla 20 mg gluten bulunan gıdalar için kullanılabilen yasal bir ifadedir. Bu kuralın dayanağı artık 2020’de yürürlükten kaldırılan 2012/4 sayılı tebliğ değil; Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği’nin 45. maddesi ve Ek-16’sıdır, uygulamanın ayrıntısı da Bakanlığın etiketleme kılavuzundadır.

Glutensiz belgelendirme dosyalarında 2012/4’e atıf yapan tedarikçi beyanlarını, spesifikasyonları ve alerjen planlarını hâlâ sık görüyoruz. Yanlış atıf tek başına küçük bir eksik gibi durabilir, ama aradaki altı yılda kuralların içeriği de değişti ve eski tebliğe göre kurgulanmış bir etiket bugün ya gereksiz biçimde kısıtlı kalıyor ya da artık izin verilmeyen bir ifade taşıyor.

Glutensiz mevzuatının kronolojisi

Tablonun ortasındaki 2017–2020 aralığı en çok karışıklık yaratan dönem. Yönetmelik 2017’de yayımlandığında gluten kuralları zaten yeni yerine taşınmıştı, ama eski tebliğ 2020’ye kadar ayrıca yürürlükte kaldı. Bu dönemde hazırlanan dokümanlarda iki metne birden atıf sık görülüyor ve bugün dolaşımdaki eski beyanların bir kısmı o yıllardan kalma.

Türkiye’nin izlediği yol AB’ninkine paralel. AB’de de gluten kuralları önce özel beslenme amaçlı gıdalar mevzuatında duruyordu; 20 Temmuz 2016’dan itibaren tüketici bilgilendirmesine ilişkin 828/2014 sayılı uygulama tüzüğüne geçti.

Bugün geçerli kurallar: Madde 45, Ek-16 ve Kılavuz Bölüm 17

Yönetmeliğin 45. maddesi gluten konusunda kısa ama kesin bir şey söylüyor: glutenin gıdadaki yokluğu ya da azaltılmış varlığı hakkında tüketiciyi bilgilendirmek için yalnızca Ek-16’daki ifadeler kullanılabilir. Bunun dışında bir ifade uydurmak, örneğin “glutenden arındırılmış” ya da “%100 glutensiz”, bu maddeye aykırı.

Tablodaki eşiklerin hepsi “son tüketiciye sunulan hâlde” ölçülüyor; yani hammaddenin değil bitmiş ürünün sonucu esas alınıyor ve tedarikçi beyanı ne kadar temiz olursa olsun, beyanı taşıyan şey son üründe ölçülen değer oluyor.

Kılavuz iki ayrıntı daha ekliyor. Glutensiz ya da çok düşük glutenli olarak sunulan bir üründeki yulaf, buğday, çavdar ve arpayla bulaşmayacak şekilde üretilmiş olmalı ve yulafın kendi gluten içeriği 20 mg/kg’ı geçmemeli. Logo tarafında ise Sağlık Bakanlığı’nın tescil ettiği glutensiz logosu ya da tüketiciyi yanıltmayan benzer logolar kullanılabiliyor.

Bu isteğe bağlı beyanı, zorunlu alerjen bildirimiyle karıştırmamanız gerekiyor. Gluten içeren tahıllar Ek-1’deki alerjen listesinde ve bileşen listesinde vurgulanmaları zorunlu; glutensiz beyanı ise üreticinin tercihine bırakılmış bir bilgi. Laktoz için kılavuzun 16. bölümünde kurulan düzen de aynı mantıkta işliyor; laktozsuz ürün belgelendirmesi yazımızda iki eşiğin nasıl ayrıldığını anlatmıştık.

Doğal olarak glutensiz ürüne “glutensiz” yazılabilir mi?

Bize en sık sorulan soru bu ve cevabı mevzuat değiştikçe değişti.

2012/4 bu konuda ayrıntılı bir ayrım yapıyordu: normal tüketime sunulan, doğası gereği uygun gıdalarda “glutensiz” ifadesine 20 mg/kg koşuluyla izin veriyor, “çok düşük glutenli” ifadesini ise bu gıdalara kapatıyordu. Bugünkü Ek-16 beyanı belirli gıda türleriyle sınırlamıyor. Bakanlığın 26 Kasım 2024’te yayımladığı kılavuz güncellemesi de glutensiz ya da glutenle ilgili beyanların, gerekli şartlar sağlandığında tüm gıda gruplarında yapılabileceğini açıkça yazıyor.

Yani sade pirince, süte ya da meyve suyuna “glutensiz” yazmak, ürün 20 mg/kg koşulunu sağlıyorsa yasak değil. Sınırı başka bir yerden geliyor: Yönetmeliğin 7. maddesi, tüm benzer gıdalar aynı niteliğe sahipken belli bir gıdanın o niteliğe özel olarak sahipmiş gibi sunulmasını yasaklıyor. Bizim okumamız şu: beyanı koyabilirsiniz, ama “yalnızca bizim pirincimiz glutensizdir” izlenimi veren bir sunuş, ya da bu ürünler için “çölyak hastaları için özel olarak formüle edilmiştir” demek kural dışına çıkar. AB’nin 828/2014 sayılı tüzüğü de aynı dengeyi kuruyor; doğal olarak glutensiz bileşenlerden yapılan gıdaların bu ifadeyi taşıyabileceğini, ama adil bilgilendirme kurallarına uyması gerektiğini yazıyor.

Bir koşulu da atlamamak gerekiyor. “Doğal olarak glutensiz” olan ürün, glutenli ürünlerle aynı tesiste işleniyorsa 20 mg/kg sınırının altında kaldığı kendiliğinden kabul edilmez. Pirinç unu ile buğday ununu aynı değirmende öğüten bir işletme için beyanın dayanağı ürünün doğası değil, ölçülmüş sonuçtur.

İhracat etiketi: AB, ABD ve Codex aynı mı?

Eşikler büyük ölçüde örtüşüyor, bu yüzden ihracatta sorun genellikle sayıda değil ifadede çıkıyor. ABD’ye giden bir üründe “çok düşük glutenli” karşılığı bir ifade kullanmanın dayanağı yok. Fermente ya da hidrolize ürünlerde ise FDA, bitmiş üründe glutenin klasik yöntemlerle ölçülemeyebileceğini kabul ediyor ve üreticiden fermantasyon öncesi bileşenlerin glutensiz olduğunu gösteren kayıtlar istiyor.

Dokümanlarınızda neyi güncellemelisiniz?

Etiketten önce kâğıt tarafına bakmanızı öneriyoruz, çünkü denetimde ilk göze çarpan şey eski atıflar oluyor. Tedarikçi gluten beyanları, hammadde spesifikasyonları, alerjen yönetim planı ve HACCP dokümanlarında 2012/4’e yapılan her atıf, Yönetmeliğin 45. maddesi, Ek-16 ve Kılavuzun 17. bölümüyle değiştirilmeli. Güncellenen bir tedarikçi beyanında atıfın yanında hammaddenin gluten içeren bir tahıldan gelip gelmediği, ölçülmüş gluten değeri ve kullanılan yöntem, aynı tesiste glutenli ürün işlenip işlenmediği de yazmalı; yalnızca “glutensizdir” diyen bir cümle sizin son ürününüz için hiçbir şey kanıtlamaz.

Etiket tarafında kontrol edilecek noktalar kısa. “Çok düşük glutenli” ifadesi yalnızca glutenli tahıldan özel işlemle üretilen ürünlerde kalmalı; ek ifadeler ana beyandan daha belirgin olmamalı; “özel olarak formüle edilmiştir” yalnızca reformüle ürünlerde kullanılmalı. Kılavuzun 26 Kasım 2024 güncellemesiyle gelen değişikliklere uyum için son tarih 31 Aralık 2026; bu tarihten sonra basılacak ambalajlarda eski ifadelerin kalmaması gerekiyor.

Bu yazının konusu olan beyan bir belgelendirme değil ve Ek-16 koşulunu sağlayan her üretici, bir glutensiz sertifikası olmadan da beyanı kendi sorumluluğunda yapabilir. Bağımsız doğrulamanın ne zaman gerektiğini ve denetimde nelere bakıldığını glutensiz ürün belgesi sayfamızda ayrıntılı anlattık.

Sıkça sorulan sorular

Etiket ve dokümanlarınızı birlikte gözden geçirelim

Etiket taslaklarınızı, tedarikçi beyanlarınızı ve alerjen planınızı paylaşın. Eski atıfları, Ek-16’ya uymayan ifadeleri ve doğal glutensiz ürünlerinizde sunuş riskini birlikte işaretleyelim; bağımsız doğrulama gerekiyorsa glutensiz belgelendirme sürecini aynı dosya üzerinden planlayalım. Glutensizin diğer yokluk beyanlarıyla ortak noktalarını yokluk beyanı belgeleri rehberinde bulabilirsiniz.

M&A Belgelendirme ve Mühendislik Hizmetleri
Cevizlidere Mah. 1246/1 Sk. No:3/17 Paradise Rezidans, Çankaya / Ankara
Telefon: +90 312 512 60 69
WhatsApp: +90 542 552 01 82
E-posta: info@mabelgelendirme.com

Teklif formu için iletişim sayfamıza geçin

Kaynaklar: Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, 29960 mükerrer), Madde 7, 45, Ek-1 ve Ek-16 · Tarım ve Orman Bakanlığı, Etiketleme Yönetmeliği Kılavuzu (26.11.2024; güncel revizyon 10.03.2026), Bölüm 14 ve 17 · Gluten İntoleransı Olan Bireylere Uygun Gıdalar Tebliği (2012/4, RG 04.01.2012, 28163) · 2012/4’ün Yürürlükten Kaldırılmasına Dair Tebliğ (2020/18, RG 29.07.2020, 31200) · Glutensiz Gıdalar Tebliği (2003/33, RG 27.09.2003, 25242) · Komisyon Uygulama Tüzüğü (AB) 828/2014 · FDA, 21 CFR 101.91 ve 13.08.2020 tarihli nihai kural · Codex CXS 118-1979